نقد استاد شفیع شجاعی ادیب بر کتاب سکانس آخر

نگاهی به سکانس آخر، کتاب تازه علی شیرازی

دريغاگوي هنرمندان

شفيع شجاعي ادیب (حافظ پژوه)

مرثيهسرايي، علاوه بر اينكه يكي از صنايع مهم ادبي در شعر فارسي است، نزد اهل تحقيق و تاريخ نيز منبعي ارزشمند محسوب ميشود. چرا كه پژوهشگر از طريق همين ابيات سروده شده توسط شاعر در رثاي دوست و ممدوح خود به زواياي مهم و درخور توجهي از شخص مورد نظر دست مييابد. اما متأسفانه، هم تعداد اينگونه مراثي اندك است و هم در همين اندك ميراث باقيمانده از اين نوع ادبي، به جز ابراز دريغ و افسوس و آه و ناله و افغان، نكتة ديگري كه قابل تأمل باشد وجود ندارد.

در اين زمان اما، وضعيت به گونهاي ديگر است و بهتر و بسامانتر به اين مقوله توجه ميشود. علاوه بر مرثيههايي كه نظمگونه است و به سبك قدما، در رثاي شاعران و هنرمندانِ ديگر (و كوچيافتگانِ شهير) شعر ميسرايند، سوگنوشتههايي نيز به قلم اهل فن و آشنا به شخص متوفي و هنر و تخصص او، در قالب مطالبی سودمند نوشته ميشود كه اگر كسي همت كند و اين مطالب را گرد هم آورد و در موضوعات مختلف دستهبندي كند، مجموعهاي عظيم و گرانسنگ ـ از نظر كمّي و كيفي ـ خلق ميشود كه در تحقيقات ادبي، تاريخي و هنري، بسيار سودمند خواهد بود و قابل تقدير.

كتاب «سكانس آخر» دربردارنده سوگنوشتههايي است در رثاي هنرمندانِ سينما و كساني كه ردّ پايي از خود در سينما به جا گذاشتهاند، يا به طريقي منشأ اثر بودهاند. در اين كتابِ بينظیر كه در نوع خود اولين گام است، شاهد 37 مقالة با قالب سوگنوشت هستیم. نكتة قابل تأمل اينكه؛ در اين نوشتهها گاه به يادمان چهرههايي برميخوريم كه در نگاه اول هيچ ارتباطي به سينما و سينماگري نداشتهاند. اما ياد و حافظة ستودني و اِشراف و احاطة نويسندة كتاب، جناب علي شيرازي، و توضيحات وي، فوراً خواننده را متوجه اشتباه خود میxadکند و علاوه بر شناختي كه مثلاً از بانوي شعر معاصر ايران زندهياد سيمين بهبهاني، به عنوان شاعري بزرگ به دست میxadدهد، با وجهة ديگر اين شخصيت در عرصة هنر و تأثير هر قدر اندک او بر هنر سينما نيز خواننده را آشنا ميکند.

نگارش و جمع و تدوين چنين مجموعة گرانقدري، فقط از عهدة كسي ساخته است كه علاوه بر شناختِ هنرمندان، خود نيز از آن عرصه و عرصههاي ديگر هنري نيز واجد آگاهي بوده و به قول ظريفان دستي در آتش داشته باشد؛ سهل است كه ايشان در يكي دو عرصة مهم، خود برانگيزانندة آتش است. بدین صورت که علي شيرازي در كتاب قبلي خود (دهة شصتيها) دانش و اشراف خود را در حوزة سينما و تلويزيون به اثبات رسانده بود، حالا هم در اين اثر كه به نوعي ادامه و مكمل کتاب قبلی اما در ژانري ديگر محسوب ميشود، اين ادعاي حقير را باز هم صحه گذارده است. تا جايي كه بنده اطلاع دارم در حوزه موسيقي و خصوصاً آواز كه شکل دهنده علاقه و تخصص اصليِ اوست، نيز سوگنوشتههايي در رثاي هنرمندان محبوب موسيقي كه به ابديت پيوستهاند، در مطبوعات به چاپ رساندهاند كه انتظار و اميد ميرود در آيندهاي نزديك، آن مجموعه نيز در هيأت كتاب به زيور طبع آراسته گردد.

طرفه آنکه سكانس آخر فقط به هنرمندان ناميِ عرصة سينما نميپردازد، بلکه در اين كتاب با چهرههايي روبرو ميشويم كه خوانندة عادي و غير حرفهاي، فقط در اين كتاب و پس از مرگ و درج نام و ياد آنان و از طریق اثر مورد بحث، فرصت آشنايي مييابد. و صد البته كه اين امر قابل ستايش است و براي نسل آينده غنيمتي است ارزشمند. مطالب هر مقاله نيز بنا به ميزان آشنايي مؤلف با هنرمند فقيد و منابع موجود دربارة آنها، كوتاه و بلند است. ولي همه آنها خواندني و جذاب و واجب التقدير. مقالة اول كه دربارة زندهياد مرتضي احمدي است (آن مرد گنجي در سر داشت)، براعت استهلالي است زيبا براي آغاز كتاب و مشوقي قوي براي خواننده در پيگيري مقالات تا انتهاي كتاب كه به ياد مرحوم پروين ميكده (نگاه مهربان و صداي خاص) اختصاص يافته است. و اگر اين دو بزرگوار را دو تن از پيران سينماي معاصر بدانيم، مؤلف در آغاز در سوگ پدر سينما نشسته و در پايان دريغاگوي ما در سينما شده است.

از چندين هنر بودن يا داشتن نويسندة سكانس آخر قبلاً سخن گفته شده است كه علاوه بر موسيقي و سينما كه در هر دو متبحر و استاد است. در شعر و شاعري نيز دستي دارد و بايد گفت او يك موسيقيدانِ شاعر و نويسندة خوش قلم سينما است، و در اين كتاب ـ هر چند به قدری اندك ـ از هنر شاعري او ميتوان نشانههايي يافت و آن، انتخاب نام و عنوان برخي مقالات است كه واقعاً شاعرانه نشان میxadدهند:

كوچ از شهر صدا (ص 28)؛ بودن يا نبودن (ص 32)؛ نواخوان (ص 62)؛ مرد آرام (ص 84)؛ از دوردست (ص 112)؛ تك افتاده (ص 150)؛ از ياد رفته (ص 157)؛ غريب آشنا (ص 162)

سكانس آخر، پاياننامة زندگي هنرمندان نيست؛ بلكه ياد و خاطرة آنان را جاودان ساخته است. لذا با آرزوي سلامتي براي مؤلفِ عزيز آن، تلاش او را دست مريزاد ميگويیم زيرا كه هر چند «تلخ است نديدنشان»، ولي در اين كتاب «گفتنشان هميشه شيرين» است.

(اشاره به تک بیتی که شیرازی در رثای زنده یاد احمد رسول زاده سروده و بر تارک نوشته اش در رثای این دوبلور نامی نشسته است:

تلخ است اگر دوری از روی ات/ گفتن ات تا همیشه شیرین است).

http://banifilm.ir/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B3%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%B3-%D8%A2%D8%AE%D8%B1-%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%BA%D8%A7%DA%AF%D9%88%DB%8C-%D9%87%D9%86%D8%B1/

علي شيرازي 2...